Od praistorijskih tragova do turskog osvajanja – nastanak i rani razvoj Krupnja
Prvi arheološki tragovi na području Krupnja vode u daleku prošlost, do perioda neolita, o čemu svedoče pronađeni ostaci keramike, kao i jedna sekira izrađena od svetlog belog kamena. Na samom ulazu u grad očuvani su ostaci Rimskog naselja, u vidu fragmenata keramike, kao i ostaci objekta poznatog pod nazivom Vila Rustika, koji svedoče o prisustvu rimske kulture na ovom prostoru.
Naziv Krupanj prvi put se pouzdano javlja u istorijskim izvorima 1417. godine, u Dubrovačkim spisima, gde su ga Dubrovački pisari italijanskog porekla najčešće beležili u obliku „Crupagn“.
Razvoj rudarstva u srednjem veku uslovio je da Krupanj izraste u značajno rudarsko mesto, poznato po eksploataciji srebra, kroz koje su prolazili dubrovački karavanski putevi, povezujući ga sa širim privrednim tokovima tog vremena.
Tursko osvajanje Srpske despotovine 1459. godine označilo je dubok istorijski preokret, uvodeći oblast Rađevine u dug period nesređenog i teškog života.
Oslobođenje, obnova i privredni uspon Krupnja u 19. veku
Tokom Prvog srpskog ustanka, Krupanj je prvi put oslobođen u leto 1804. godine, kada je ustanička četa hajduka, predvođena harambašom Đorđem Obradovićem Ćurčijom, proterala osmansku vlast iz ovog kraja. Značajnu ulogu u borbama protiv Osmanlija imao je i knez Krsta Ignjatović, rađevski vojvoda, jedna od istaknutih ličnosti ustaničkog pokreta.
U prvoj polovini 19. veka otpočeo je i organizovani razvoj prosvetnog i duhovnog života u Krupnju, otvaranjem prve škole 1837. godine i izgradnjom crkve Svetog Vaznesenja Gospodnjeg 1842. godine.
Jedan od najznačajnijih događaja u istoriji Rađevine predstavljalo je konačno iseljavanje Osmanlija i rušenje zloglasne tvrđave Soko grad, na čijem se mestu danas nalazi manastir Svetog Nikolaja. Rušenje utvrđenja sproveo je 1862. godine načelnik rađevskog sreza, kapetan Petar Radojlović, po naređenju kneza Mihaila Obrenovića.
Krajem 19. veka u Krupnju je podignuta topionica olova i antimona sa pratećim objektima, što je predstavljalo značajan podsticaj privrednom razvoju varošice. Među tim objektima izgledom se posebno izdvajala zgrada u kojoj je stanovao upravnik podrinjskih rudnika, Svetozar Mašin, sa suprugom Dragom, potonjom srpskom kraljicom i suprugom kralja Aleksandra Obrenovića.
Krupanj u vihoru svetskih ratova i razvoj društvenog života
Kulminacija jedne od najkrvavijih bitaka Prvog svetskog rata odigrala se na prostoru Mačkovog kamena na planini Jagodnji, u neposrednoj blizini Krupnja, koji je tim događajima trajno ušao u nacionalnu vojnu istoriju. Vojna istorija beleži izuzetno ogorčene i dinamične borbe, tokom kojih je ranjen i princ Đorđe Karađorđević, dok se ukupni gubici srpske i neprijateljske vojske procenjuju na oko 23.000 poginulih. U znak sećanja na ove događaje, srpski narod je podigao spomenike: crkvu-spomen-kosturnicu Svetog Vaznesenja Gospodnjeg u Krupnju i spomen-kapelu na Mačkovom kamenu, delo arhitekte Momira Korunovića.
Godine 1922. osnovano je prvo sportsko udruženje „Rađevac“, a 1927. godine, u čast kapetana Petra Radojlovića, osnovano je sportsko-kulturno društvo „Radojlović“, koje je postojalo do početka Drugog svetskog rata.
Tokom Drugog svetskog rata, Krupanj je pretrpeo teška razaranja, kada je nemačka kaznena ekspedicija spalila veći deo varoši, poštedevši samo zgradu stare apoteke (vilu Pere Despića), crkvu Svetog Vaznesenja Gospodnjeg i bolnicu, zadužbinu beogradskog trgovca Nikole Spasića.
Privredni razvoj i savremeni izgled Krupnja
Pored rudarstva i prerade drveta, u Krupnju se šezdesetih godina 20. veka razvila i tekstilna industrija – kapaciteti za proizvodnju viskoznih tkanina i pozamanterije, kao i proizvodnja kartonske ambalaže, kontaktnih sočiva, dehidratacija voća, mala privreda, trgovina i turizam.
Savremeni Krupanj karakteriše ekološki čista i atraktivna priroda, upotpunjena bogatim kulturno-istorijskim nasleđem. Naselje je smešteno u živopisnom dolinskom proširenju kroz koje protiču četiri brze rečice, povezane mrežom od petnaest mostova. Krupanj je okružen planinama Jagodnjom, Boranjom i Sokolskim planinama, dok sam prostor varoši krase brojni parkovi i savremeni objekti, među kojima se izdvaja Dom kulture, delo arhitekte Ivana Antića, kao i sportski tereni, bazen i ugostiteljski objekti. Zahvaljujući ovim prirodnim, prostornim i kulturnim osobenostima, Krupanj predstavlja zaokruženu ambijentalnu celinu, vrednu pažnje i posete.
